Այբուբեն
and 9999 99999ԷՉ
and(9999/99999ԸՊ
and(9999999999ԹՋ
" and9999999999ԺՌ
" and9999999999ԻՍ
"/*--9999999999ԼՎ
"/*--9999999999ԽՏ
-09999999999ԾՐ
-09999999999ԿՑ
/*--*99999conveՀՈւ
/*--*99999s3ՁՓ
099999s3ՂՔ
099999ԱՃՕ
099999ԲՄՖ
099999ԳՅ
099999ԴՆ
199999ԵՇ
and 199999ԶՈ
Արագ Որոնում


Շեկ անտառային մրջյուն.
1. թևավոր էգը, 2. աշխատավորը, 3. թրթուրը, 4. հարսնյակը՝ բոժոժում
Շեկ անտառային մրջյունի բնի (մրջնանոց) կտրվածքը
Զինվոր և աշխատավոր տերմիտներ
Տերմիտանոցի սխեմա. տերմիտների էգը և արուն՝ շրջապատված աշխատավորներով և զինվորներով:
Մրջյունները թաղանթաթևավորների կարգի միջատների ընտանիքի միջատներ են: Հայտնի է մոտ 14 հզ., ՀՀ-ում՝ 116 տեսակ: Առավել տարածված են թափառող, ճահճային, խցանագլուխ մրջյունները, դեղին լագիուսը և այլ տեսակներ:
Մրջյունի մարմինը կազմված է գլխից, կրծքից, ցողունիկից և փորիկից: Աշխատավոր մրջյունների մարմնի երկարությունը 0,8–30 մմ է (էգերն ավելի խոշոր են), աչքերը պարզ են, բարդ (զբաղեցնում են գլխի զգալի մասը) կամ բացակայում են: Ծնոտները զինված են մի քանի ատամիկներով կամ ունեն ատամնավոր ծամող եզրեր: Կան թևավոր և անթև տեսակներ: Ջերմասեր են: Տեսակների թիվն արևադարձային երկրներում ավելի շատ է, քան բարեխառն գոտում: 
Մրջյունները զարգացած բնազդներով «հասարակական» միջատներ են: Մրջնաընտանիքում անհատների թիվը 1 տասնյակից մի քանի միլիոն է՝ կազմված հետևյալ կաստաներից՝ ձվադրող մեկ կամ մի քանի անթև էգերից՝ թագուհիներից, աշխատավոր թերզարգացած բազմաթիվ էգերից և թևավոր արուներից ու էգերից: Աշխատանքի բաժանումը կատարվում է խոշոր, միջին և փոքր մրջյունների միջև (ամենամեծերը կոչվում են զինվորներ): Մրջնաընտանիքի ամենաբազմանդամ խմբի՝ աշխատավորների վրա են դրված բույն կառուցելու, սնունդ հայթայթելու, էգին և սերնդին խնամելու, թշնամիներից պաշտպանելու պարտականությունները: Բնում զարգանալուց հետո թևավոր էգերն ու արուները լքում են այն և հարսանեկան թռիչքի ժամանակ զուգավորվում: Արուները կարճ ժամանակ անց սատկում են, իսկ բեղմնավորված էգերը (հիմնադիր էգեր), ազատվելով թևերից, պատրաստում են ապագա բնի առաջին խցիկը, որտեղ և ձվադրում են: Թևավոր էգի կամ թագուհու ձվերից դուրս են գալիս կոր ու սպիտակ, որդանման թրթուրներ: Աշխատավոր մրջյունները նրանց կերակրում են սննդարար խյուսով, իսկ հետո թրթուրները կերպափոխվում են հարսնյակների: Հարսնյակը, որ գտնվում է բոժոժի մեջ, շատ նման է հասուն մրջյունի, միայն թե սպիտակ է ու անշարժ: Թրթուրի ստացած սննդից կախված՝ հարսնյակից դուրս են գալիս կա՜մ աշխատավոր մրջյուն՝ թերզարգացած էգ, կա՜մ թևավոր արուներ ու էգեր: Աշխատավոր մրջյունները կարող են ապրել մինչև 3–4 տարի, իսկ հիմնադիր էգերի կյանքի տևողությունն ամենաերկարն է միջատների աշխարհում (մինչև 20 տարի):
Մրջնանոցները բարդ կառուցվածք ունեն: Մրջյունների կուտակը, որը մարդիկ տեսնում են գետնի վրա, մրջնանոցի վերնահարկն է միայն, իսկ գլխավոր մասը (ստորգետնյա «սրահները») գետնի խորքում է: Կան և մշտական բույն չունեցող, թափառող տեսակներ. օրինակ՝ արևադարձային երթային մրջյունները շարասյուներով շարժվում են անտառներով, անցնում առվակների վրայով և իրենց ճանապարհին ուտում, փչացնում են բազմաթիվ բույսեր: Ընդհանրապես, մրջյունները սնվում են բուսական և կենդանական կերով, իսկ որոշ տեսակներ՝ առավելապես լվիճների քաղցր արտաթորանքով: Աշխատավոր մրջյունները թագուհուն և թրթուրներին սնում են իրենց թքագեղձերի արտադրած խյուսով:
Ամերիկյան հովանոցավոր մրջյունները մի քանի րոպեում կարող են տերևազրկել մեծ ծառը. նրանք կլոր-կլոր կտրատում են տերևներն ու շալակած տանում մրջնանոց, ապա ստորգետնյա «սրահների» խորքում այդ տերևների վրա աճեցնում են հատուկ սնկեր, ավելի ճիշտ՝ սնկամարմին: Սնկամարմնի վրա աճում են մականանման ցուպիկներ, որոնք հովանոցավոր մրջյունների համար հաճելի կեր են: Այդ քմահաճ բույսի աճման համար մրջյուններն ստեղծում են անհրաժեշտ պայմաններ (ջերմություն ու խոնավություն): Մարդկանց դեռևս չի հաջողվել լաբորատորիայում նման սնկամարմին աճեցնել:
Իսկ մեղրամրջյուններն ունեն կենդանի «տակառիկներ»: Մեղրամրջյունը կախվում է ստորգետնյա «մառանի» առաստաղից, իսկ մյուս մրջյունները քաղցր նեկտար են մատակարարում նրան, ասես լցնում են տակառի մեջ: Կախված մրջյունի փորիկը փուչիկի պես ուռչում է, դառնում թափանցիկ: Երբ աշխատավոր մրջյունը սննդի կարիք է զգում, վազում է «մառան» և բեղիկները հպում «տակառիկին»: 
Անձրևից առաջ մրջյունները փակում են մրջնանոցի բոլոր մուտքերն ու ելքերը, իսկ լավ եղանակին երբեմն տաքանալու են դուրս բերում իրենց սպիտակ հարսնյակները:
Մրջյուններն օգտակար միջատներ են. մասնակցում են սերմերի տարածմանը, բույսերի փոշոտմանը, հողառաջացմանը, ոչնչացնում են վնասատուների թրթուրները: Այն անտառը, որտեղ կան մրջնանոցներ, առողջ է ու մաքուր: Դրա համար մարդիկ սկսել են մրջնանոցների առանձին մասեր վերաբնակեցնել հիվանդ անտառներում: Կան նաև մրջյունների վնասակար տեսակներ. տեխնիկական մշակաբույսերի վնասատուներ, կաթնասունների և թռչունների վտանգավոր հիվանդություններ (տրեմատոդոզներ, ցեստոդոզներ) տարածողներ, օգտակար միջատներ (որդան կարմիր, մեղու, շերամ) ոչնչացնողներ և այլն: 
Տերմիտները (նույնաթևներ) կազմում են միջատների առանձին կարգ: Սրանք «հասարակական» միջատների ամենապարզունակ խումբն են: Հայտնի է մոտ 2600, ՀՀ-ում՝ 1 տեսակ՝ ռետիկուլոտերմես լուցիֆուգուսը, որը տարածված է Սյունիքի մարզում (Մեղրիի տարածաշրջան): Արևադարձային երկրներում (որտեղ բնակվում է տերմիտների տեսակների մեծ մասը) նրանց անվանում են սպիտակ մրջյուններ՝ գույնի և մրջյունների պես մեծ ընտանիքներով ու համատեղ սարքած բներում ապրելու համար: Սակայն տերմիտներն ավելի մոտ են խավարասերներին, իսկ կենսակերպով նման չեն ոչ մեկի:
Տերմիտների ընտանիքը բաղկացած է մի քանի հարյուրից մինչև մի քանի միլիոն անհատներից և կազմված է հետևյալ կաստաներից. բազմացմանը ընդունակ էգ (թագուհի, երկարությունը՝ մինչև 140 մմ), արու (թագավոր, մարմնի չափերը համեմատաբար փոքր են), անթև, թրթուրանման աշխատավորներ (թերզարգացած սեռական օրգաններով էգեր ու արուներ, երկարությունը՝ 2–15 մմ) և զինվորներ (մասնագիտացած աշխատավորներ, երկարությունը՝ մինչև 20 մմ): Աշխատավոր անհատները կազմում են ընտանիքի ամենամեծ կաստան և ունեն բազմազան պարտականություններ՝ ձվերի և թրթուրների խնամք, բնի կառուցում (փտած կոճղերում, չորացող ծառերի ու թփուտների հիմքերում, սակայն գերադասում են մշակված փայտանյութը), կերի հայթայթում, էգի կերակրում և այլն: Զինվորները պաշտպանում են բույնը արտաքին թշնամիներից (մրջյուններ, տերմիտների այլ տեսակներ): Ամենափոքր իսկ վտանգի դեպքում նրանք ձայնային ազդանշան են հաղորդում, որին ի պատասխան տերմիտանոցի ներսից լսվում է տերմիտների դժժոցը. եթե դա թշնամուն չի վախեցնում, զինվորներն անցնում են հարձակման:
Հասուն և աշխատավոր տերմիտների գլուխները կլորավուն են կամ ձվաձև, զինվորներինը մեծացած է ծնոտային մկանների գերաճման շնորհիվ: Զարգացմանը զուգընթաց՝ բեղիկների հատվածների թիվն ավելանում է: Հասունի և աշխատավորի ծնոտները խոշոր են, կրծող տիպի: 
Սեռական անհատները սովորաբար ունեն ֆասետային աչքեր, իսկ աշխատավորների և զինվորների  աչքերը թերզարգացած են կամ լրիվ բացակայում են: Տերմիտների առջևի և հետին թևերը գրեթե միանման կառուցվածք ունեն (այստեղից՝ նույնաթևներ անվանումը):
Հարսանեկան թռիչքի ժամանակ (ապրիլ-մայիսին) բնից դուրս թռած էգերն ու արուները զուգավորվում են, որից հետո կորցնում են թևերը և հողի մեջ փորում են մինչև 2 մ խորության առանձին խցիկ, որտեղ և էգը ձվադրում է (տարեկան մինչև 10 մլն ձու): Ձվերից սկզբում դուրս են գալիս միայն աշխատավորներ, այնուհետև՝ աշխատավորներ ու զինվորներ, իսկ մեծ տերմիտանոցներում հայտնվում են նաև թևավոր անհատներ: 
Տերմիտները սնվում են բնափայտով, բուսական ու կենդանական մնացորդներով, հումուսով: Մի շարք տեսակներ վնասում են ծառերը, խաղողի վազերը, փայտե կառույցները, գրքերը, գործվածքները:
Արևադարձային երկրներում տերմիտների «արշավանքը» իսկական տարերային աղետ է. նրանք ամայացնում են գյուղեր, այգիներ, տնկարկներ: